نخستین موزه تاریخ شهر کرج و معاونت فرهنگی اجتماعی شهرداری(مردم شناسی و گنجینه اسناد خطی و نسخ خطی عباس فتاحیان )

کرج

جلگه پهناور کرج در ۳۵ کیلومتری غرب تهران، با آب و هوایی دلپذیر و چشم اندازهای طبیعی در دامنه رشته کوه های البرز قرار گرفته است. سلسله جبال البرز از دیرباز به دلیل آب و هوای مناسب، رودخانه های جاری و پناهگاه های مطمئن همیشه محل استقرار و سکونتگاه موقتی و دائم اقوام و گروه های مختلف بوده است. تپه های باستانی همچون آق تپه و مرادآباد و بقایای قلعه هایی همچون شاه دژ؛ قلعه دختر؛ قلعه کلاک و قلعه تنگه کیسل ونیز یادمان های دوران اسلامی همچون کاروانسرا و پل صفوی، قلعه صمصام؛ کاخ سلیمانیه و عمارت شهرستانک از دوره قاجار موید این نکته است.

دوران اهمیت کرج به زمانی باز می گردد که شاهراه خراسان که از شهرهایی همچون نیشابور، ری و بغداد می گذشت در دوران تیموریان، ایلخانیان و سپس صفویان به شهرهای قزوین، سلطانیه، مراغه و تبریز منتقل گشت و از این دوران بود که کرج مورد توجه قرار گرفت.

۱٫ موقعیت جغرافیایی شهرستان کرج

موقعیت

شهرستان کرج در فاصله ۳۵کیلومتری غرب شهر تهران بر روی آبرفتهای کوهپایه ای دامنه جنوبی « البرز مرکزی» واقع شده است . جلگه پهناور کرج با مساحت ۲۴۵۲ کیلومتر مربع و ارتفاع ۱۳۲۰ متر از سطح دریا با آب و هوای نیمه خشک و معتدل در عرض جغرافیایی ۳۵درجه و ۳۲دقیقه و طول جغرافیایی ۵۰درجه و ۱۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۶دقیقه قرار دارد .

طبق آمار رسمی سال ۱۳۸۰، شهرستان کرج با ۵/۱میلیون نفر جمعیت دارای دو بخش و ۷دهستان که : بخش مرکزی آن عبارتند از : کمالشهر ، مشکین شهر ، محمدشهر، گرمدره ، آدران و نساء و بخش اشتهارد شامل: ماهدشت و دهستان رحمانیه و شهرکهای متعددی مانند: رجائی شهر، مهرشهر، حصارک، فردیس و… در حاشیه شهر و اطراف بافت مرکزی قرار گرفته اند.

شهرستان کرج از شمال به استان مازندران از جنوب به استان مرکزی از غرب به استان قزوین و از شرق به استان تهران متصل است و هم اکنون نیز در مسیر راه ارتباطی غرب به شرق کشور، استانهای آذربایجان ، کردستان ، همدان ، زنجان ، قزوین ، گیلان ، مازندران ،گلستان و تهران واقع شده و وسائط نقلیه حامل کالاهای وارداتی و صادراتی از مرز ترکیه و آذربایجان به مقصد تهران و بالعکس از این شهرستان می گذرد .

اراضی کرج از خاکهای آبرفتی است که بر اثر مسیل ها و فرسایش خاک در ادوار گذشته بر روی زمین ته نشین شده و گاه عمق چنین خاکهایی تا ۵/۱متر می رسد و اراضی و کشتزارهای کرج از انواع خاکهای رسی – شنی همراه با قلوه سنگ می باشد . کرج در گذشته نه چندان دور (دهه۵۰) یکی از قطبهای مهم کشاورزی دارای آب و هوای مطبوع در میان باغهای میوه بوده است ولی امروزه بدلیل نزدیکی به پایتخت و قرار گرفتن در مسیر راههای ارتباطی شمال به جنوب و شرق به غرب و احداث کارخانجات متعدد و مساعد بودن آب و هوا زمینه های مناسبی برای مهاجرت در این شهر فراهم آمده و با تخریب باغهای و اراضی کشاورزی و تبدیل آن به ساختمانهای مسکونی و تجاری و نیز رشد روز افزون جمعیت و برخورد فرهنگها و ساکن شدن اقوام و گروههای مختلف چهره جدید پیدا کرده است.

آب و هوا

استعدادهای طبیعی و منابع آبی فراوان سلسله جبال البرز و همچنین خاک حاصلخیز دامنه البرز و دشت منتهی به آن باعث شده که از دوره های باستان این منطقه برای سکونت مناسب باشد و به همین لحاظ آثار تاریخی و باستانی متنوعی در نقاط مختلف این جلگه وسیع مشاهده می شود . شهرستان کرج از نظر مطالعه اقلیمی دارای آب و هوای معتدل و نیمه خشک با تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای نسبتاً سرد می باشد . متوسط درجه حرارت در تابستان ۸/۴۲ درجه سانتیگراد و حداکثر درجه سرما در زمستان ۲۰ درجه سانتیگراد زیر صفر می رسد . تعداد روزهای متوسط یخبندان ،سالیانه ۷۶ روز و مقدار متوسط باران سالانه دشت کرج در حدود ۲۰۰میلیمتر است و حداکثر بارندگی در یک روز ۶/۴۴ میلیمتر در فروردین ماه ثبت شده است ولی در حوزه رودخانه کرج به ۵۰۰ میلیمتر هم می رسد . مهمترین منبع آبی کرج رود کرج می باشد که پرآب ترین رود دامنه های جنوبی البرز است که در ۴۰ کیلومتری غرب تهران از کانون آبگیر خرسنگ کوه سرچشمه می گیرد . طول رود کرج حدود ۲۲۰ کیلومتر (۹۰ کیلومتر از سرچشمه تا کرج و۱۳۰ کیلومتر از کرج تا مسیله است) رودخانه کرج به طرف جنوب شهریار جریان می یابد و در مسیر خود موجب آبادانی دهکده ها می گردد. و شاید بتوان گفت آبادانی کرج مرهون رودخانه های کرج ، برغان ، طالقان و رودخانه شور و رودخانه حاجی عرب در منطقه اشتهارد و بوئین زهرا است . رودخانه طالقان (طالقان رود ) از کوههای کندوان ، کهار بزرگ سرچشمه گرفته و به طرف رودبار الموت جریان می یابد و در الموت با الموت رود تشکیل شاهرود بزرگ را که شعبه سفید رود است می دهد . و رودخانه شور از جنوب باختری کرج و از دشتهای شمالی اشتهارد گذشته به طرف زرند ساوه جریان می یابد .

چهار نوع باد، شهر کرج را تحت تاثیر خود قرار می دهد که عبارتند از:

۱- بادهای باختری یا باد منجیل که در فصول سرد همراه با بارندگی است.

۲- بادهای جنوب غربی که بادهای کنتر آلیزه بوده و در تابستان به گرمی هوا می افزاید .

۳- بادهای جنوب خاوری که از کویر و به ندرت می وزد .

۴- بادهای خاوری که از روی کویر لوت می گذرد و موجب تیره شدن هوا می گردد.

هرچند شهر کرج در فصول مختلف دارای جریان های ورزش باد می باشد، لیکن وزش بادهای غالب شهر با سرعت بیش از ۲۰ کیلومتر در ساعت بویژه در فصل های بهار و زمستان دارای جهت غرب به شرق می باشد .

کوهها و پوشش گیاهی

تشکیلات زمین ساختی کرج را عموماً سنگهای رسوبی و کلانیک و رسوبات تخریبی جدید بوجود آورده اند حرکات کوزه ائی رشته کوههای البرز موجب گردید ، که توف های سبز چین خوردگی پیدا نموده و موقعیت مناسبی جهت ذخیره آبهای زیر زمینی ناشی از نزولات جوی بوجود آورند. پستی و بلندیهای منطقه کرج از دامنه های جنوب البرز مرکزی تبعیت نموده که به ۳ دسته قابل تفکیک است .

اراضی کوهستانی: با ارتفاع بیش از۲۲۳۰ متر و شیب ۱۶ الی ۱۰۰درصد، شامل کوههای حصار، بیلقان در شرق، بیجه کوه، سیاه کلان و آتشگاه و ورزان در شمال.

اراضی دامنه ای: با ارتفاع بیش از ۱۶۰۰ متر و شیب ۸ الی ۱۶ درصد شامل دامنه های جنوبی ارتفاعات شمالی و شرقی، تپه مراد آب، تپه های شمال شاهین ویلا و حصارک و جنوب غربی کرج (جاده شاهدشت ) .

راضی جلگه ای مسطح: شامل اراضی گوهردشت، حصارک، گلدشت تا جنوبی ترین اراضی منطقه با شیب ۱ الی ۸ درصد .

از کوههای منطقه کرج می توان کوه نمک در حوالی مردآباد کوه بلند جارو در جاده اشتهارد، کوههای حصار، سرجوب، بیلقان، کلاک و پرگیرک در شرق و شمال کرج و نیز کوههای حصارک و باغستان، سیاه کلان و آتشگاه در غرب و شمال غرب نام برد.

از نظر پوشش گیاهی و کشاورزی منطقه کرج بعلت وجود مناطق کوهستانی و جلگه ای و دارا بودن آب و هوای متنوع محصولات کشاورزی گوناگون بعمل می آید. روییدنیهایی در دامنه های شمالی البرز ، دهکده های شهرستانک کرج و ارنگه مراتع سرسبز و رویدنیهای طبیعی بسیار وجود دارد و باغهای میوه و جنگلهای تنک فراوان و غلات دیده می شود . و در نواحی جنوب منطقه مانند اشتهارد و مردآباد پنبه می روید و غلات کشت می شود و دامداری رایج است. با توجه به آب و هوای گرم و خشک در دشتها و معتدل در کوهستانها مهمترین پوشش گیاهی کوهپایه ها و دشتها عبارتند از انواع پونه های خاردار، خارشتر ، اسپرس، استروکالوس (گون)، چوبک، یونجه، خاکشیر، اسپند، شنگ، ختمی، شیرین بیان، تلخه بیان، درمنه، قدومه، زنبق و شقایق .

وجه تسمیه و پیشینیه تاریخی شهرستان کرج:

وجه تسمیه:

معانی کرج در بین فرهنگها و محققین مختلف بوده است ولی طبق گویش و زبان اصلی این منطقه که زبان تات بوده کرج از لغت کاوک (کاواک ) به معنی میان تهی ماخوذ شده است که در میان دره کرج واقع شده و اگر ریشه لغت کرج را از کراج بدانیم به معنی بانگ و فریاد و با سابقه تاریخی آن ارتباط پیدا می کند زیرا در تپه های آتشگاه وکلاک و قلعه دختر شهرستانک و کوههای مراد تپه برای خبر رسانی و دیده بانی آتش افزوزی می کردند و بدین وسیله مردم را از هجوم و حمله دشمنان باخبر می ساختند ولی آنچه بیشتر در فرهنگها بخصوص در فرهنگ نفیسی ، کرج به معنی گوی ، گریبان ، چاک و شکاف آمده و آن رودخانه ایست که در کوه های شمال غربی ری جاری می شود و بلوک شهریار و ساوجبلاغ را مشروب می سازد و نام دهی است در کنار این رودخانه که پادشاهان قاجار در آنجا بناها و قصرهای عالیه بر پا نموده اند . همچنین در کتب مختلف آمده لفظ کرج از کلمات کرژ بمعنی کوهپایه است[۱] .» . اما در بین عامه کرج به معنی قایق بزرگ و لنج که از لغت کراجی و کرجی گرفته شده است.

در لغت نامه دهخدا ، ذیل نام کرج آمده است ، کرج به معنی تباه کردن نان و کره ، برآوردن و یا پارچه را گویند که از گریبان بیرون آورند و آنرا به عربی قواره گویند . یا به معنی تراشه خربزه و هندوانه و غیره [۲] در برهان قاطع هم آمده است و شاید منظور از تراشه این باشد که دره کرج چون تراشه­ای در دل کوهستانهای تراشه ای شکل واقع شده است از لغتهایی که مشابه لغت کرج از آن ذکری به میان رفته است و با موقعیت جغرافیایی کرج هماهنگی دارد (میان تهی)، (بانگ و فریاد ) و چاک و شکاف و تراشه می باشد .

پیشینه تاریخی:

دامنه سلسله جبال البرز از دیرباز بدلیل آب وهوای مناسب و رودخانه های جاری و پناهگاههای مطمئن ، همیشه محل استقرار و سکونت گاههای موقتی و دائمی اقوام و گروه­های مختلف بوده است . طبق اسناد و منابع تاریخی و آثاری همچون تپه های باستانی (آق تپه ، مردآباد) در حاشیه شهر ، بقایای معابد و قلعه ها (قلعه شاه دژ ، قلعه دختر ،قلعه کلاک ، قلعه سنگ کسیل) و دژهای استوار در جاده کرج – چالوس و تختگاه هایی مثل تخت رستم و تخت کیکاووس در جنوب کرج و دیگر آثار تاریخی و باستانی همگی معرف آن است که در دوران پیش از اسلام این منطقه از تمدنی برخوردار بوده است و در دوران اسلامی بنا به گفته (ابن اثیر ) از قرن پنجم (هـ .ق) منطقه کرج جزئی از طالقان بشمار می رفته چنانکه در کتاب نزهه القلوب به نوشته حمدا… مستوفی به سال ۷۴۰(هـ .ق) آمده است . (کرج در ضمن ولایات عراق عجم از توابع طالقان ) با توجه به منابع و آثار موجود ، منطقه کرج دارای ریشه های کهن و تاریخی می باشد ، اما شکل گیری و شهرسازی فعلی آن ازاواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی آغاز می گردد .

تا پیش از حمله مغول رفت و آمد بیشتر از راهی بود که از طریق سگزآباد و کناره شهریار مستقیماً به ری می رفت ولی از این دوره به بعد راه دوم یعنی راه قزوین – کرج به ری ترجیح داده شد و آثار تاریخی بر جای مانده همچون کاروانسراها و پلها و قلعه ها در حاشیه جاده کرج بیانگر این موضوع است که از راههای مهم ارتباطی بین نواحی غربی کشور شهرهایی مانند قزوین و تبریز و نواحی شرقی کشور شهرهایی همچون ری و خراسان بوده است .

روزگاری کرج دهکده ای بیش نبود و از توابع طالقان محسوب می شد و بیش از ۱۰۰ خانه روستایی نداشت و شب ها در نور ستارگان و مهتاب صدای زنگ کاروانیانی به گوش می رسید که بین کاروانسراهای موجود ما بین ری و قزوین در حرکت بودند و گاه برای استراحت در کاروانسراهای شاه عباسی کرج و یا در سرایی در میدان کرج بیتوته می کردند و پس از پرداخت باج دروازه به راه خود ادامه می دادند .

دوران اهمیت یافتن کرج به وقتی باز می گردد که شاهراه خراسان (که از شهرهایی چون ری، نیشابور، بغداد) می گذشت به روزگار تیموریان و ایلخانیان و سپس صفویان به شهرهای مراغه، تبریز، سلطانیه و قزوین منتقل شد .

از این دوران بود که کرج در مسیر توجه قرار گرفت و رو به آبادانی گذاشت که البته اثری مشخص که مربوط به دوره پیش از صفویان باشد هنوز شناسایی نشده است اما با مطالعاتی که بروی پل صفویه انجام داده­ اند این احتمال می رود که ساخت پل اولیه مربوط به دوره های پیش از صفویه باشد و پل حاضر بروی بقایای پل قدیمی تر احداث شده باشد در روزگار سلطنت شاه طهماسب صفوی و پایتختی قزوین بناهایی در این زمان ساخته می شود که نمونه بارز آن احداث امام زاده حسن کرج در زمان شاه طهماسب است اما با انتقال پایتخت به اصفهان توسط شاه عباس تا حدودی کرج و تهران فراموش شدند و از سرعت پیشرفت آنها کاسته شد.

در دوران قاجار و سلطنت فتحعلی شاه قاجار که توجه خاصی به کرج به عنوان منطقه ای خوش آب و هوا داشتند که نمونه آن احداث کاخ زیبای سلیمانیه است. و ناصرالدین شاه نیز عمارتی زیبا در شهرستانک بر پا کرد .

رشد سریع تهران به واسطه پایتختی آن در دوره قاجار و سپس پهلوی باعث شد کرج نیز به عنوان یکی از مستعدترین مناطق حومه تهران از این قاعده مستثنی نباشد . شروع توسعه و گسترش کرج را از دوره پهلوی (۱۳۱۰ ش) به بعد انجام می گیرد که با احداث تاسیساتی مانند : کارخانه ذوب آهن ، دانشکده کشاورزی و کارخانه قند و موسسه دامپروری و کارخانجات دیگر شهر پا در عرصه رشد و توسعه در زمینه های مختلف می گذارد که تا به امروز نیز با سرعت رو به افزایش است .

کرج در منابع و متون تاریخی :

یکی از منابع معتبری که از کرج یاد کرده مقدسی است . او در کتاب احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم که مربوط به قرن چهارم هـ .ق است کرج را به عنوان یکی از قرای ری نامبرده است . در اوائل قرن هفتم هـ . ق یاقوت حموی نیز کرج را تابع ری دانسته است. حمدا… مستوفی در قرن هشتم هـ . ق کن و کرج را از ولایت تابع طالقان بر شمرده است هم در ذکر رودخانه های عراق عجم از کوهرود نام می برد که ویژگی های آن بطور دقیق قابل تطبیق بر رودخانه کرج است . در کتاب تاریخ رویان آمده است : « در میانه قرن هشتم هجری پس از وفات سلطان ابوسعید و ضعیف شدن حکومت مرکزی حکام ولایات بار دیگر در ملک خود استقلال یافته و مواضع خود را تثبیت می کنند . در این زمان حکومت استنداریه (رستمداریه) در دست ملک جلال الدوله اسکندر است او در سال ۷۴۶هـ .ق قلعه و شهر کجور را که در یورش مغول ویران شده بود ، از نو بنیاد نهاده و بعد از ضبط ملک موروثی خود به تحصیل ممالک همجوار می پردازد و ملک خود را در مازندران از قزوین تا سمنان بسط می دهد .

در تاریخ رویان آمده است که با « موکب همایون ملک اعظم جلال الدوله عزت انصاره که در این وقت به مبارکی به موضع واریان مسکن ساخته بود ، از آنجا نهضت نموده در کرج نزول فرمود … ملک اعظم جلال الدوله عزت انصاره خواست که بنفس خود بر قلعه قوسین ری قیام کند ، اما برادرش شاه غازی استدعا کرد که کار این طایفه به او واگذار شود … هم در روز با لشکری از ترک و تازیک به در قلعه قوسین خرامید . این فتح اول با مداد روز آدینه بود . بیست و هفتم ذی الحجه موافق چهاردهم اسفند یا رماه قدیم سنه تسع و خمسین و سبعمائه ۷۵۹هـ .ق » . همچنین آمده است که « رودخانه کرج و آبادیهای اطراف آن تا قبل از شکل گیری و قدرتمند شدن حکومت صفوی (۱۰۰۶ هـ .ق ) جزء خاک رویان بوده و قلمرو سلاطین مازندران به پشت دروازه کرج می رسیده است .

در تاریخ طبرستان ضمن توضیح بنای گرگان آمده است که : « … ری به تصرف گرگین میلاد بود . زمستانها ییلاق او در کرج بوده و تپه ای که در آنجاست اثر عمارت اوست و قشلاق در لاربود و بعضی گویند کرج قشلاق وی بوده و لار و طهران که میان نور و کجور است ییلاق او بوده است .

در کتاب گنج دانش تالیف محمد تقی خان حکیم آمده است : « کسانی که بعد از سلطان ابوسعید بهادرخان غلبه بر مملکت نمودند اینها بودند که همه از امرا و وزرای او بودند ، شیخ حسن پسر عمه سلطان تمام ملک عراق را متصرف شد و امیرحسین بن غیاث الدین ، قم ، کاشان ، ورامین و کرج را متصرف شد »

یکی از شکوفاترین دوره های تاریخی شناخته شده در کرج ، دوره قاجاریه بویژه عصر فتحعلیشاه و ناصرالدین شاه بوده است . در این دوره کرج به علت همجواری با پایتخت و قرار گرفتن بر سر راه ارتباطی سلطانیه و تبریز مورد توجه سلیمان میرزا نیز بوده است و مجموعه سلیمانیه کرج به این مقطع زمانی تعلق دارد . در همین دوران سیاحان زیادی از منطقه عبور کرده و یادداشتهائی از خود برجای نهاده اند که برای دسترسی به اطلاعات جامع تر می توان به این سفرنامه ها مراجعه کرد .


۱- کرج نامک ، پرویز نیلوفری ،ص۲۱-۲۰

۲- لغت نامه دهخدا ،ص۴۲۶

banner ad

line
footer
Get Free Traffic with TrafficWhirl | Designed by Aanimator